کد خبر: ۶۲۰۸۲۷
تاریخ انتشار: ۲۹ خرداد ۱۳۹۷ - ۱۲:۵۱ 19 June 2018
مجموعه تاریخی بازار همدان در محدوده خیابان‌های باباطاهر، اکباتان و شهدا قرار دارد و عمده بنا‌های آن مربوط به دوره قاجاریه است. مانند بازار‌های اغلب شهر‌های قدیمی ایران، بازار سنتی همدان نیز مسقف است. بعضی بخش‌های آن پوششی گنبدی شکل دارد. بازار همدان به لحاظ وجود راسته‌های مختص به اصناف مختلف معماری ویژه‌ای دارد. برخی مورخان قدمت این بازار را به دوره سامانیان نسبت می‌دهند، اما اکثر این مجموعه بازمانده از دوره قاجاریه است.

به گزارش تابناک همدان، یک تیر و دو نشان مصداقی است که می‌توان درباره بازار همدان بکار برد. دیدار از بازار قدیمی همدان که یادگاری از دوره‌ی قاجار می‌باشد به همراه قدم زدن و خرید صنایع دستی همدان در میان راسته‌های قدیمی که همواره برای گردشگران جذاب می‌باشد.
خاموشی چراغ کاروانسراهای همدان/ بازار همدان در یک نگاه

مجموعه بازار همدان مانند بازار‌های اغلب شهر‌های قدیمی ایران مسقف و با پوششی گنبدی شکل در بعضی بخش‌های آن بوده و از معماری ویژه‌ای به لحاظ وجود راسته‌های مختص به اصناف مختلف برخوردار است.

تاریخچه بازار همدان 

بعد از ظهور اسلام و جنگ نهاوند، شهر همدان مانند اکثر نقاط ایران آن روز، تحت حکومت عباسیان و علویان قرار می‌گیرد. از نوشته‌های مورخین اسلامی می‌توان تا حدودی به وضعیت شهر همدان در آن دوران پی برد. همدان در سال ۳۱۹ قمری مورد هجوم و فتح دیلمیان قرار گرفت و از این زمان به‌عنوان پایتخت انتخاب شد.

نام بازار همدان برای اولین بار در نوشته‌های سیاحان این دوره منعکس شده است. ابوالقاسم محمد بن حوقل، از مورخین و سیاحان اسلامی معروف قرن چهارم قمری، در کتاب خود از بازار همدان نام برده است. اگرچه مقدسی و ابن حوقل قدمت ساختمان اولیه بازار را مربوط به دوره سامانیان می‌دانند، لیکن بجز بنای کاروانسرای گلشن که متعلق به عهد صفوی است، بخش‌های عمده بازار کنونی در دوره قاجار یا پهلوی ساخته شده‌اند. با این حال، بر اساس مدارک موجود، حتی پیش از هرودوت در پایتخت مادان یعنی هگمتانه باستان، نه تنها داد و ستد و بازرگانی از دیرباز بسیار پررونق بوده، بلکه یک نهاد بانکی و بانکداری پیشرفته و تقریبا امروزی نیز برای تسهیل امور تجاری و مبادلات کالایی در آن شهر دایر و فعال بوده است.

شهر همدان بعد از ظهور اسلام نیز غالبا مورد تاخت و تاز اقوام مختلف بوده و چندین نوبت تخریب شده است. در زمان هولاکوخان مغول، به موازات تخریب شهر، منطقه بازار نیز تخریب شد.

همدان به جهت قرار داشتن در مسیر یکی از شاخه‌های اصلی جاده ابریشم، از قرن‌ها پیش یکی از مراکز مهم مبادلات تجاری به شمار می‌آمد، به ویژه از دوران صفویه وجود دین در کنار سیاست اهمیت خاصی داشته است. تا اواخر دوره قاجار بخش زیادی از مبادلات ایران با غرب از طریق همدان و بغداد صورت می‌گرفت. با افتتاح خطوط راه‌آهن، بین پایتخت و بنادر شمالی و جنوبی کشور، همدان اهمیت تجاری خود را از دست داد و بازار بزرگ همدان نیز به این خاطر و بعد‌ها به دلیل تحولات اجتماعی و اقتصادی کشور، رونق خود را از دست داده و به تدریج بنا‌های آن ویران یا دچار دخل و تصرف و ساخت و ساز شد.
 
وضعیت کنونی بازار همدان

مجموعه کنونی بازار همدان از ۳۸ بازار و راسته بازار و ۲۶ سرا و کاروانسرا تشکیل شده که اغلب صورت اولیه آن‌ها تغییر یافته است. بزرگ‌ترین آن‌ها سرای گلشن و آبادترین آن‌ها سرای گمرک است که جدیدا نوسازی شده است؛ اما زیباترین و در عین حال سالم‌ترین سراها، سرای میرزا کاظم است.
 
خاموشی چراغ کاروانسراهای همدان/ بازار همدان در یک نگاه

سرای گلشن و میرزا کاظم در دو سوی راسته اصلی هسته اولیه بازار و مربوط به عصر صفویه بوده و هم‌اکنون نیز از بخش‌های فعال بازار هستند. اکثر بافت بازار را سرا‌های قاجاری تشکیل می‌دهند و عمدتا در مرحله دوم توسعه بازار احداث شده و هسته اولیه را در برمی‌گیرند، مهم‌ترین این بنا‌ها که در حال حاضر وجود دارند عبارت‌اند از سرای قلمدانی، سرای نو، سرای صفر‌خان، سرای گمرک، سرای شریفیه، سرای پیغمبر و سرای حسین‌خانی که سرای اخیر با فاصله دورتر از بافت اصلی بازار واقع شده است.
 
راسته بازار‌ها

راسته‌ها اغلب به جهت نوع فعالیتی که دارند نام‌گذاری شده‌اند (مانند راسته بازار زرگرها، صندوق‌سازها، قنادها) یا به نام بانیان‌شان نامیده می‌شوند (بازار زنگنه، حسین خانی، حاج فضل‌الله و…). از مجموعه راسته بازار تعدادی مسقف‌اند از جمله راسته بازارها، مسجد جامع، قصاب‌ها، قنادها، نخودبریزها، کفش دوزها، حلاج خانه، سمسارها.
راسته‌هاى بازار همدان عبارت‌اند از: راسته بازار زرگرها، صندوق‌سازها، مسجد جامع، چلنگرها، قصاب‌ها، قنادها، مسگرها، شیشه‌فروش‌ها، قبله، پیامبر، نخودبریزها، حلبى‌سازها، صحاف‌خانه، علاقبندها، کفش‌دوزها، کفش‌دوزهاى بزرگ، موتاب خانه، فلسطین، حسین‌خانى، حاج‌فضل اللّه، گلشن، دباغخانه، آهک‌فروش‌ها، حلاج‌ها، سمسارخانه، شاه‌زاده حسین، کهنه‌فروش‌ها، کاه‌فروش‌ها و سرپل گذر. این بازار داراى ۳۰ راسته است و هر راسته به صنف و حرفه‌اى خاص تعلق دارد.
 
خاموشی چراغ کاروانسراهای همدان/ بازار همدان در یک نگاه

بازار‌های عمده همدان به جز چند مورد که به خاطر جایگزین شدن اجناس کارخانه‌ای وارداتی هم تغییر نام داده و هم محل فروش اجناس متفرقه شده تاکنون سر پای خود ایستاده، ولی روز‌های آخر خود را طی می‌کنند در آینده نه چندان دور این یادگار کهن و آشنای سالخوردگان با تمام خاطرات تلخ و شیرین قرن‌ها به سرنوشت غم‌انگیز خود نزدیک می‌شوند. برای مثال بازار‌های آهنگرها، گیوه‌کش‌ها، زهتاب‌ها، موتاب‌ها، نجارها، کوزه‌گرها، صحاف‌ها و... دیگر پیشه‌وران و مصنوعات آن‌ها خبری نیست و جز نامی از آنان باقی نمانده است.

بعضی از بازار‌ها مانند کاروانسرا‌ها در تملک اشخاص ثروتمند بوده که برای کسب درآمد بیشتری بنا شده‌اند، چنان که بازار قیصریه (بازار فرش‌فروش‌های فعلی) را میرزا کاظم منشی قاجاریه در پشت کاروانسرای خود (کاروانسرای میرزا کاظم) ساخت. راسته بازار‌های صحاف‌خانه، موتابخانه، کفشدوزخانه و… نیز به همین گونه‌اند.

ویلیام جکسن که در دوره قاجار در ایران حضور داشته در مورد این بازار چنین می‌نویسد:

 بازار‌های همدان دارای سقف‌اند و بیش از پانصد دکان پر مشتری در آن‌ها قرار دارد بازرگانان از این شهر به‌عنوان «انبار ایران» یاد می‌کنند. از جمله کالا‌های بازرگانی اجناس چرمی را باید نام برد، زیرا همدان شهر دباغخانه‌ها است. همدانی‌ها در ساختن و عمل آوردن پوست گاو وگوسفند و ساختن اجناس تجملی از آن‌ها شهره شده‌اند.
 
در سال ۱۹۲۱ میلادی همدان ۱۵۰ دکان دباغی داشت.

تمامی بازار‌های همدان در حول و محور مسجد جامع ساخته شده‌اند. تجار و پیشه‌وران نماز ظهر و عصر را در آنجا اقامه می‌کردند و می‌کنند. جز مسجد جامع مساجد کوچک‌تری را در جای جای بازار وجود دارد و کسبه‌ای که به مسجد جامع دورتر هستند نمازظهر و عصرخود را در آنجا‌ها به جا می‌آورند، مانند مساجد پیغمبر در راستای پیغمبر؛ سر نمازگاه ابتدای گندمی‌ها؛ مسجد آقای آخوند در انتهای راسته گندمی‌ها. به جز مساجد چند گرمابه عمومی نیز مخصوص بازاریان و مسافران وجود داشت که فقط در طول روز فعال بودند. همچنین در نقاطع راستاها، نانوایی، آشپزی و دکان‌های بقالی و قهوه‌خانه/ چایخانه در سراسر روز به کار مشغول بودند.

کاروانسرا‌ها

کاروانسرا‌ها بنا‌های وسیعی هستند که تعداد زیادی دکان را دربر می‌گیرد و معمولا مجاور یا متصل به بازار ساخته شده‌اند و جزیی از آن محسوب می‌شوند و از مراکز مهم اقتصادی هستند.
 
خاموشی چراغ کاروانسراهای همدان/ بازار همدان در یک نگاه

تعداد کاروانسرا‌های بازار همدان بالغ بر ۱۲۰ واحد بوده است که تقریبا دو برابر تعداد کاروانسرا‌های شهر اصفهان، پایتخت دوران صفویه است. اکثر کاروانسرا‌های مهم همدان نیز یادگار زمان قاجاریه هستند. چندین منظور در بنای آن‌ها بوده بدین معنی که در دو طبقه ساخته شده از طبقات پایین به‌عنوان دکان (حجره) و دفتر امور تجاری استفاده می‌شد و طبقه فوقانی انبار‌هایی برای نگهداری کالا بود که بعد‌ها از این طبقه برای دفتر تجاری نیز استفاده می‌شد.

بازار همدان در سال ۱۳۷۷ از سوی سازمان میراث فرهنگی با شماره ۲۰۲۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار